റഷ്യയിൽ 1917-ൽ വിപ്ലവം വിജയിച്ചു. എന്നാൽ അതേ കാലത്ത് വിപ്ലവകരമായ സാഹചര്യം ഉണ്ടായിരുന്ന ഇറ്റലിയിലും ജർമ്മനിയിലും ഫ്രാൻസിലും വിപ്ലവം വിജയിച്ചില്ല. ഇറ്റലിയിൽ തൊഴിലാളി പ്രക്ഷോഭങ്ങൾ ശക്തമായിരുന്നു. ഫാക്ടറി കൗൺസിലുകൾ രൂപപ്പെട്ടതിനു പിന്നാലെ 1920 സെപ്റ്റംബറിൽ രാജ്യവ്യാപകമായി തൊഴിലാളികൾ ഫാക്ടറികൾ ഏറ്റെടുത്ത് പ്രവർത്തിപ്പിക്കുന്ന സ്ഥിതിയിലേക്ക് പ്രസ്ഥാനം വളർന്നു. 4 ലക്ഷത്തിലധികം ലോഹവ്യവസായ തൊഴിലാളികൾ ഫാക്ടറികൾ കൈവശപ്പെടുത്തിയപ്പോൾ, മറ്റു വ്യവസായങ്ങളിലേക്കും അത് വ്യാപിച്ചതോടെ പങ്കെടുത്ത തൊഴിലാളികളുടെ എണ്ണം ഏകദേശം 5 മുതൽ 6 ലക്ഷം വരെ എത്തിയതായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു. ടൂറിനിൽ മാത്രം 185 ഓളം ലോഹവ്യവസായ ഫാക്ടറികൾ അധീനതയിലായി. എന്നിട്ടും ഈ മുന്നേറ്റം രാഷ്ട്രീയ അധികാരം പിടിച്ചെടുക്കുന്നതിലേക്ക് എത്തിച്ചേർന്നില്ല.
തൊട്ടുപിന്നാലെ ഫാസിസം അധികാരത്തിലെത്തുകയും തൊഴിലാളി പ്രസ്ഥാനത്തെ അടിച്ചമർത്തുകയും ചെയ്തു.
ഈ അനുഭവങ്ങൾ ഗ്രാംഷിയുടെ ചിന്തയെ ആഴത്തിൽ സ്വാധീനിച്ചു. വിപ്ലവത്തിന് സാമ്പത്തിക സാഹചര്യം മാത്രം മതിയോ? ഒരു സമൂഹത്തിൽ ജനങ്ങളുടെ രാഷ്ട്രീയബോധം എങ്ങനെയാണ് രൂപപ്പെടുന്നത്? ജനങ്ങൾ നിലവിലുള്ള സാമൂഹികക്രമത്തെ എന്തുകൊണ്ടാണ് പലപ്പോഴും അംഗീകരിക്കുന്നത്?
ഇത്തരം ചോദ്യങ്ങളിലേക്കാണ് ഗ്രാംഷിയുടെ ശ്രദ്ധ തിരിഞ്ഞത്.
ഫാസിസ്റ്റ് ഭരണകൂടത്തിന്റെ തടവറയിൽ കഴിയുമ്പോൾ അദ്ദേഹം ഈ പ്രശ്നങ്ങളെക്കുറിച്ച് നിരന്തരം ചിന്തിച്ചു. 1929 മുതൽ 1935 വരെ എഴുതിയ കുറിപ്പുകളിലാണ് ഈ അന്വേഷണങ്ങൾ പ്രധാനമായും കാണുന്നത്. പിന്നീട് ഈ കുറിപ്പുകൾ Prison Notebooks എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധീകരിക്കപ്പെട്ടു.
ഗ്രാംഷിയുടെ ചിന്തയുടെ പ്രത്യേകത ഇവിടെ നിന്നാണ് വ്യക്തമാകുന്നത്. സമൂഹത്തെ മാറ്റുന്നത് സാമ്പത്തിക ഘടനയിലെ മാറ്റം മാത്രമല്ലെന്നും. മനുഷ്യരുടെ ബോധം, സംസ്കാരം, ആശയങ്ങൾ, സംഘടന, രാഷ്ട്രീയ പ്രവർത്തനം എന്നിവയും ചരിത്രമാറ്റത്തിൽ പങ്കുവഹിക്കുന്നുവെന്നും അദ്ദേഹം മനസ്സിലാക്കി.
ഇതോടെ ഗ്രാംഷിയുടെ മുന്നിലെ പ്രധാന ചോദ്യം മറ്റൊന്നായി:
അധികാരം എങ്ങനെ നിലനിൽക്കുന്നു?
അത് എങ്ങനെ ജനങ്ങളുടെ സമ്മതം നേടുന്നു?
അതിനെ മാറ്റാൻ ഒരു പുതിയ രാഷ്ട്രീയബോധം എങ്ങനെ രൂപപ്പെടും?
ഇതാണ് പിന്നീട് ഹെജിമണി, പൊതുബോധം, പൗരസമൂഹം, ജൈവ ബുദ്ധിജീവികൾ, ചരിത്രബ്ലോക്ക്, സാംസ്കാരിക സമരം തുടങ്ങിയ ഗ്രാംഷിയൻ ആശയങ്ങളിലേക്ക് നമ്മെ നയിക്കുന്നത്.
ഗ്രാംഷിയുടെ ചിന്തയിലെ പ്രധാന ആശയങ്ങൾ ഓരോന്നും അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഓരോ രാഷ്ട്രീയ പ്രശ്നത്തിൽ നിന്നാണ് വളർന്നുവന്നത്. അവയെ വേർതിരിച്ചുള്ള നിർവചനങ്ങളായി കാണുന്നതിനേക്കാൾ, പരസ്പരം ബന്ധമുള്ള ആശയങ്ങളായി കാണുന്നതാണ് കൂടുതൽ സഹായകരം.
ചരിത്രപരമായ ഭൗതികവാദവും മനുഷ്യന്റെ ഇടപെടലും
ചരിത്രപരമായ ഭൗതികവാദത്തിന് (Historical Materialism) മനുഷ്യന്റെ സജീവമായ ഇടപെടലുകൾക്കുള്ള (Human Agency) പ്രാധാന്യം തിരിച്ചുകൊടുത്തു എന്നതാണ് ഗ്രാംഷി ചെയ്ത പ്രധാന കാര്യം.
മാർക്സിന്റെ ആദ്യകാല കൃതികളിലെ ഫിലോസഫി ഓഫ് പ്രാക്സിസ് (Philosophy of Praxis) എന്ന ആശയത്തെ വീണ്ടെടുത്തുകൊണ്ട്, ചിന്തയും പ്രവൃത്തിയും (Theory and Practice) വേർപിരിക്കാനാവാത്തവിധം ഒന്നിച്ചിരിക്കുന്നുവെന്ന് അദ്ദേഹം വ്യക്തമാക്കി. ഭൗതിക സാഹചര്യങ്ങളും സാംസ്കാരിക-രാഷ്ട്രീയ ബോധവും തമ്മിലുള്ള പരസ്പര ബന്ധത്തിലൂടെ വികസിക്കുന്ന വൈരുധ്യാത്മക ഭൗതികവാദത്തിന് (Dialectical Materialism) കൂടുതൽ ജീവസ്സുറ്റ വ്യാഖ്യാനം നൽകാൻ ഇതുവഴി ഗ്രാംഷിക്ക് കഴിഞ്ഞു.
അടിത്തറയും മേൽപ്പുരയും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം
കാൾ മാർക്സ് സമൂഹത്തിന്റെ ഘടനയെ വിശദീകരിക്കാൻ കെട്ടിടത്തിന്റെ അടിത്തറയും (Base) അതിനു മുകളിലുള്ള മേൽപ്പുരയും (Superstructure) എന്ന വാസ്തുശില്പ രൂപകമാണ് (Architectural Metaphor) ഉപയോഗിച്ചത്.
ഉൽപ്പാദന ശക്തികളും (തൊഴിലാളികൾ, സാങ്കേതികവിദ്യ, ഭൂമി) ഉൽപ്പാദന ബന്ധങ്ങളും (തൊഴിലുടമ-തൊഴിലാളി ബന്ധം) അടങ്ങുന്ന സാമ്പത്തിക വ്യവസ്ഥയെയാണ് അദ്ദേഹം അടിത്തറയായി (Economic Base) കണ്ടത്.
മേൽപ്പുരയിലാകട്ടെ (Superstructure) സംസ്കാരം, മതം, നിയമം, രാഷ്ട്രീയം, വിദ്യാഭ്യാസം, ഭരണകൂട സ്ഥാപനങ്ങൾ എന്നിവ ഉൾപ്പെടുന്നു.
പരമ്പരാഗത മാർക്സിസ്റ്റ് വ്യാഖ്യാതാക്കൾ ഇതിനെ ഒരു വശത്തേക്ക് മാത്രം സഞ്ചരിക്കുന്ന ബന്ധമായാണ് കണ്ടത്. സാമ്പത്തിക അടിത്തറയാണ് സമൂഹത്തിലെ മറ്റെല്ലാ കാര്യങ്ങളെയും പൂർണ്ണമായി തീരുമാനിക്കുന്നത് (Economic Determinism) എന്നും, അടിത്തറയിൽ മാറ്റമുണ്ടാകുമ്പോൾ മേൽപ്പുര താനേ മാറി വിപ്ലവം ഉണ്ടാകുമെന്നും അവർ വിശ്വസിച്ചു.
മാർക്സിസത്തിന്റെ സാമ്പത്തിക അടിത്തറയെ തള്ളിക്കളയാതെ തന്നെ, അതിന്റെ ഇത്തരം ലളിതവൽക്കരിച്ച യാന്ത്രിക വ്യാഖ്യാനങ്ങളെ അന്റോണിയോ ഗ്രാംഷി ശക്തമായി ചോദ്യം ചെയ്തു. മേൽപ്പുര എന്നത് അടിത്തറയുടെ വെറുമൊരു നിഷ്ക്രിയ പ്രതിഫലനമല്ലെന്നും സംസ്കാരത്തിനും ആശയങ്ങൾക്കും സാമ്പത്തിക അടിത്തറയെപ്പോലും തിരികെ സ്വാധീനിക്കാനും മാറ്റങ്ങൾ വരുത്താനുമുള്ള ശേഷിയുണ്ടെന്നും അദ്ദേഹം സ്ഥാപിച്ചു. അതുകൊണ്ടുതന്നെ സാമ്പത്തിക പ്രതിസന്ധി കൊണ്ടുമാത്രം വിപ്ലവം നടക്കില്ലെന്ന് ഗ്രാംഷി ചൂണ്ടിക്കാട്ടി. മനുഷ്യന്റെ രാഷ്ട്രീയ ബോധം, സംസ്കാരം, ആശയം, കൃത്യമായ രാഷ്ട്രീയ ഇടപെടൽ പ്രവർത്തനാധിഷ്ഠിത തത്ത്വചിന്ത) (Philosophy of Praxis) എന്നിവ വിപ്ലവത്തിന് അത്യാവശ്യമാണ്.
റഷ്യയിലും പടിഞ്ഞാറൻ യൂറോപ്പിലും രാഷ്ട്രവും പൗരസമൂഹവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം ഒരുപോലെയായിരുന്നില്ലെന്ന് ഗ്രാംഷി തിരിച്ചറിഞ്ഞു. പടിഞ്ഞാറൻ സമൂഹങ്ങളിൽ പൗരസമൂഹത്തിലെ സ്ഥാപനങ്ങളും സംഘടനകളും ആശയലോകവും രാഷ്ട്രീയ അധികാരത്തെ കൂടുതൽ സങ്കീർണ്ണമായി സംരക്ഷിക്കുന്ന ഘടനയായി പ്രവർത്തിച്ചു.
തന്റെ ജന്മനാടായ ഇറ്റലിയിലെ ദരിദ്രരായ കർഷകരെയും തൊഴിലാളികളെയും ചൂഷണം ചെയ്യുന്നത് മുതലാളിമാരും ജന്മികളുമായിരുന്നു. എന്നാൽ ഈ ദരിദ്രർ തങ്ങളെ ചൂഷണം ചെയ്യുന്നവർക്കെതിരെ തിരിയാതെ അവരെ അനുകൂലിക്കുകയാണ് ചെയ്തത്. കത്തോലിക്കാ സഭയുടെ ആശയങ്ങളും സ്ഥാപനങ്ങളും സാമൂഹിക യാഥാർഥ്യങ്ങളെക്കുറിച്ചുള്ള ജനങ്ങളുടെ ധാരണകളെ എങ്ങനെ സ്വാധീനിക്കുകയും നിലവിലുള്ള സാമൂഹികബന്ധങ്ങൾക്ക് പിന്തുണ നൽകുകയും ചെയ്തുവെന്ന് ഗ്രാംഷി വിശകലനം ചെയ്തു. അതായത് ഈ ശക്തമായ സാംസ്കാരിക മേൽപ്പുരയാണ് മുതലാളിത്ത സാമ്പത്തിക അടിത്തറയെ താങ്ങിനിർത്തിയത്.
ഹെജിമണി
സാമ്പത്തിക അടിത്തറ തകർന്നാൽ ഭരണവർഗ്ഗത്തിന്റെ അധികാരം സ്വയം തകരില്ലെന്ന് മനസ്സിലാക്കിയ ഗ്രാംഷി, ഭരണവർഗ്ഗം അധികാരം നിലനിർത്തുന്ന പ്രക്രിയയെ വിശദീകരിക്കാൻ Hegemony (ഹെജിമണി) എന്ന ആശയമാണ് സ്വീകരിച്ചത്. ഇതിനെ വെറും "ആധിപത്യം" എന്ന് വിളിക്കുന്നതിനേക്കാൾ സാംസ്കാരിക-ബൗദ്ധിക നേതൃത്വം അഥവാ സമ്മതിയിലധിഷ്ഠിതമായ ആധിപത്യം (Consent-based Hegemony) എന്ന് വിളിക്കുന്നതാണ് ശരി.
പടിഞ്ഞാറൻ യൂറോപ്യൻ രാജ്യങ്ങളിൽ നിലനിന്നിരുന്ന മുതലാളിത്തത്തിന്റെ സാംസ്കാരിക അധീശത്വത്തെക്കുറിച്ച് തൊട്ടുമുൻപ് സൂചിപ്പിച്ചത് ഈ പ്രതിഭാസത്തെ മനസ്സിലാക്കാൻ ഉപകരിക്കും.
ഭരണവർഗ്ഗം അധികാരം നിലനിർത്തുന്നത് പോലീസിനെയും പട്ടാളത്തെയും ഉപയോഗിച്ചുള്ള ബലപ്രയോഗത്തിലൂടെ (Coercion) മാത്രമല്ല; മറിച്ച്, സ്കൂളുകൾ, മാധ്യമങ്ങൾ, സാംസ്കാരിക സ്ഥാപനങ്ങൾ എന്നിവയിലൂടെ ജനങ്ങളുടെ സമ്മതം (Consent) നേടിയെടുത്തുകൊണ്ടാണ്. അതിനാൽ, വിപ്ലവം വിജയിക്കണമെങ്കിൽ സാമ്പത്തിക അടിത്തറയിൽ മാത്രമല്ല, സാംസ്കാരിക-ആശയതലങ്ങളിലും പോരാട്ടം നടത്തേണ്ടതുണ്ട്.
സമൂഹവും അധികാര രൂപങ്ങളും
ഗ്രാംഷിയുടെ “Integral State” എന്ന ആശയത്തിൽ രാഷ്ട്രീയ സമൂഹവും (Political Society) പൗരസമൂഹവും (Civil Society) പരസ്പരം ബന്ധപ്പെട്ടു പ്രവർത്തിക്കുന്നു. രാഷ്ട്രീയ സമൂഹത്തിൽ ബലപ്രയോഗത്തിന്റെയും നിയമപരമായ നിയന്ത്രണത്തിന്റെയും ഘടകങ്ങൾ പ്രധാനമാണെങ്കിൽ, പൗരസമൂഹത്തിൽ സമ്മതവും സാംസ്കാരിക നേതൃത്വവും നിർമ്മിക്കപ്പെടുന്നു.
പത്രങ്ങൾ, സ്കൂളുകൾ, മതസ്ഥാപനങ്ങൾ, കുടുംബം, സാംസ്കാരിക സംഘടനകൾ എന്നിവയടങ്ങുന്ന 'പൗരസമൂഹ'ത്തിലൂടെയാണ് ഭരണവർഗ്ഗം സ്വന്തം ആശയങ്ങളെ സമൂഹത്തിന്റെ പൊതുബോധമാക്കി മാറ്റുന്നത്. അതിനാൽ രാഷ്ട്രീയ പോരാട്ടം എന്നത് സർക്കാറിനെ പിടിച്ചെടുക്കൽ മാത്രമല്ല, ഈ സാംസ്കാരിക മേഖലകളിലെ ആശയപോരാട്ടം കൂടി ആണ്.
പൊതുബോധത്തിന്റെ വൈരുദ്ധ്യം
ഗ്രാംഷിയുടെ ചിന്തയിൽ പിന്നീടു വലിയ പ്രാധാന്യം നേടുന്ന മറ്റൊരു ആശയമാണ് common sense — സാമാന്യബോധം.
പൊതുബോധം ഒരു ക്രമബദ്ധമായ തത്ത്വചിന്തയല്ല. ചരിത്രത്തിലൂടെ സമൂഹത്തിൽ അടിഞ്ഞുകൂടിയ വിശ്വാസങ്ങൾ, മതപരമായ ധാരണകൾ, ആചാരങ്ങൾ, മുൻവിധികൾ, പ്രായോഗിക അറിവുകൾ, പഴയ ആശയങ്ങൾ, പുതിയ അനുഭവങ്ങൾ എന്നിവയുടെ ഒരു മിശ്രിതമാണ് അത്.
അതുകൊണ്ട് പൊതുബോധം ഏകതാനമായിരിക്കണമെന്നില്ല. ഒരേ മനുഷ്യനിൽ തന്നെ പരസ്പരം വിരുദ്ധമായ ആശയങ്ങൾ ഒരേസമയം നിലനിൽക്കാം.
ഇവിടെയാണ് ഗ്രാംഷിയുടെ പ്രസിദ്ധമായ മറ്റൊരു നിരീക്ഷണം പ്രസക്തമാകുന്നത്: “എല്ലാ മനുഷ്യരും തത്ത്വചിന്തകരാണ്.”
അതിനർത്ഥം എല്ലാവരും തത്ത്വശാസ്ത്രഗ്രന്ഥങ്ങൾ എഴുതുന്നു എന്നല്ല. മനുഷ്യർ ലോകത്തെക്കുറിച്ച് ഏതെങ്കിലും തരത്തിലുള്ള ധാരണകളോടെയാണ് ജീവിക്കുന്നത്. അവരുടെ ഭാഷയിലും ആചാരങ്ങളിലും മതവിശ്വാസങ്ങളിലും രാഷ്ട്രീയാഭിപ്രായങ്ങളിലും ദൈനംദിന പ്രവൃത്തികളിലും ഒരു ലോകവീക്ഷണം അടങ്ങിയിരിക്കുന്നു.
അതിനാൽ രാഷ്ട്രീയപ്രവർത്തനം എന്നത് ജനങ്ങൾക്ക് പുറത്തുനിന്ന് “ശരിയായ ബോധം” നൽകുക മാത്രമല്ല. അവരുടെ നിലവിലുള്ള പൊതുബോധത്തിലെ വൈരുധ്യങ്ങളെ തിരിച്ചറിയുകയും അതിനകത്ത് പുതിയ ബോധത്തിനുള്ള സാധ്യതകൾ കണ്ടെത്തുകയും ചെയ്യുന്നതാണ്.
ഈ ആശയം പിന്നീട് ഗ്രാംഷിയുടെ രാഷ്ട്രീയപ്രവർത്തനത്തെ സംസ്കാരത്തോടും ദൈനംദിന ജീവിതത്തോടും ബന്ധിപ്പിക്കുന്ന പ്രധാന കണ്ണിയായി മാറുന്നു.
ജൈവ ബുദ്ധിജീവികൾ
ബുദ്ധിജീവികൾ ആരാണ്? ബുദ്ധിജീവികൾ എന്നാൽ സർവകലാശാലാ അധ്യാപകരോ എഴുത്തുകാരോ മാത്രമല്ലെന്ന് ഗ്രാംഷി ചൂണ്ടിക്കാട്ടി. പരമ്പരാഗത ബുദ്ധിജീവികൾ (Traditional Intellectuals) തങ്ങളെ സ്വയം ഒരു പ്രത്യേക സാമൂഹിക വർഗ്ഗത്തിന്റെ പ്രതിനിധികളായി കാണുന്നുണ്ടാവില്ല. എന്നാൽ സ്ഥാപനങ്ങളുമായുള്ള അവരുടെ ബന്ധങ്ങളും സ്ഥാനവും പ്രവർത്തനവും നിലവിലുള്ള സാമൂഹിക ബന്ധങ്ങളുമായി സമരസപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.
ഒരു സാമൂഹിക വർഗ്ഗത്തിന്റെ ജീവിതാനുഭവങ്ങൾക്കും താൽപര്യങ്ങൾക്കും ആശയരൂപം നൽകുകയും, ആ വർഗ്ഗത്തിന്റെ സംഘടനയിലും സാമൂഹിക-രാഷ്ട്രീയ നേതൃത്വത്തിലും പങ്കുവഹിക്കുകയും ചെയ്യുന്നവരാണ് ജൈവ ബുദ്ധിജീവികൾ.
ഉദാഹരണത്തിന്, തൊഴിലാളികളുടെ പ്രശ്നങ്ങൾ വെറുമൊരു കൂലി പ്രശ്നമായി കാണാതെ, തൊഴിലാളികളുടെ അനുഭവങ്ങളെ വിശാലമായ സാമൂഹികവും രാഷ്ട്രീയവുമായ പ്രശ്നങ്ങളുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുന്ന ഒരു തൊഴിലാളി നേതാവിനെയോ എഴുത്തുകാരനെയോ സംഘാടകനെയോ ജൈവ ബുദ്ധിജീവിയായി കാണാം. അയാൾ തൊഴിലാളികൾക്കുവേണ്ടി മാത്രം സംസാരിക്കുന്ന ഒരാളല്ല; അവരുടെ അനുഭവങ്ങളിൽ നിന്ന് ഒരു വിശാലമായ സാമൂഹിക കാഴ്ചപ്പാട് രൂപപ്പെടുത്താനും അവരെ കൂട്ടായി പ്രവർത്തിക്കാൻ സഹായിക്കാനും കഴിയുന്ന വ്യക്തിയാണ്.
ഇവിടെ ഗ്രാംഷിയുടെ മറ്റൊരു പ്രധാന ആശയം കൂടി വരുന്നു. ഒരു വർഗ്ഗത്തിന് സ്വന്തം ജൈവ ബുദ്ധിജീവികളെ സൃഷ്ടിക്കാൻ കഴിയണം. ഒരു സാമൂഹിക വിഭാഗം സ്വന്തം അനുഭവങ്ങളെ സ്വയം മനസ്സിലാക്കുകയും അവയ്ക്ക് രാഷ്ട്രീയവും സാംസ്കാരികവുമായ ഭാഷ കണ്ടെത്തുകയും ചെയ്യുമ്പോഴാണ് അത് ഒരു സംഘടിത സാമൂഹിക ശക്തിയായി വളരുന്നത്.
കീഴാള സമൂഹവിഭാഗങ്ങളും അവരുടെ മുന്നേറ്റങ്ങളും (Subaltern Groups and Movements)
സമൂഹത്തിൽ അധികാരവും നേതൃത്വവും കൈവശമുള്ള വിഭാഗങ്ങൾക്ക് കീഴിൽ കഴിയുന്ന സാമൂഹിക വിഭാഗങ്ങളെയാണ് ഗ്രാംഷി പലപ്പോഴും കീഴാള വിഭാഗങ്ങൾ എന്ന് വിളിച്ചത്. തൊഴിലാളികളും കർഷകരും ഇതിൽപ്പെടാം. എന്നാൽ ഗ്രാംഷിയുടെ ആശയം ഒരു പ്രത്യേക വർഗ്ഗത്തിൽ മാത്രം ഒതുങ്ങുന്നതല്ല. രാഷ്ട്രീയമായും സാമൂഹികമായും സാംസ്കാരികമായും അധീനത അനുഭവിക്കുന്ന വിവിധ ജാതി, മത, ലിംഗ വിഭാഗങ്ങളെല്ലാം ഇതിൽ പെടും.
ഈ വിഭാഗങ്ങളുടെ ജീവിതത്തിൽ പ്രതിഷേധവും ചെറുത്തുനിൽപ്പും സ്വാഭാവികമായി ഉയർന്നുവരാം. എന്നാൽ ഒറ്റപ്പെട്ട പ്രതിഷേധങ്ങൾ മാത്രം ഒരു സാമൂഹികമാറ്റത്തിന് മതിയാകില്ല. അവയ്ക്ക് സംഘടനയും രാഷ്ട്രീയബോധവും വിശാലമായ സാമൂഹിക ബന്ധങ്ങളും ആവശ്യമാണ്.
അതുകൊണ്ട് ഗ്രാംഷി സ്വാഭാവിക മുന്നേറ്റവും (Spontaneity) ബോധപൂർവമായ നേതൃത്വവും (Conscious Leadership) തമ്മിലുള്ള ബന്ധത്തെക്കുറിച്ച് ചിന്തിച്ചു. ജനകീയ മുന്നേറ്റങ്ങളെ അവഗണിക്കുകയോ അവയെ താഴ്ന്നതെന്നു കാണുകയോ ചെയ്യുന്നത് തെറ്റാണ്. അതുപോലെ തന്നെ അവയെ വെറും സ്വാഭാവിക പ്രതിഷേധങ്ങളായി വിട്ടുകളയുന്നതും പര്യാപ്തമല്ല. അവയെ കൂടുതൽ സംഘടിതവും ബോധപൂർവവുമായ രാഷ്ട്രീയ ശക്തിയായി വികസിപ്പിക്കേണ്ടതുണ്ട്.
അതിനാൽ ഗ്രാംഷി ഉയർത്തിയ ചോദ്യം ഇതായിരുന്നു:
കീഴാളരായി കഴിയുന്ന ഒരു സാമൂഹിക വിഭാഗം എങ്ങനെ സ്വന്തം ചരിത്രത്തിന്റെ സജീവ ശക്തിയായി മാറും? ഇവിടെ ജൈവ ബുദ്ധിജീവികളുടെ പങ്ക് പ്രധാനമാകുന്നു.
അങ്ങിനെ ഒരു ശക്തിയായി മാറുന്നതിന് സ്വന്തം സംഘടനയും രാഷ്ട്രീയബോധവും മാത്രം പോരാ. മറ്റു സാമൂഹിക വിഭാഗങ്ങളുമായി ബന്ധം സ്ഥാപിക്കുകയും വിശാലമായ ഒരു സാമൂഹിക സഖ്യം രൂപപ്പെടുത്തുകയും വേണം. അവിടെനിന്നാണ് Historical Bloc എന്നും Hegemony എന്നും പറയുന്ന ആശയങ്ങളിലേക്കുള്ള വഴി തുറക്കുന്നത്.
സായുധ സമരവും സാംസ്കാരിക സമരവും (War of Manoeuvre, War of Position)
റഷ്യൻ വിപ്ലവത്തിന്റെ അനുഭവവും പടിഞ്ഞാറൻ യൂറോപ്യൻ സമൂഹങ്ങളുടെ വ്യത്യസ്ത ഘടനയും പരിഗണിച്ചപ്പോൾ ഗ്രാംഷി വിപ്ലവരാഷ്ട്രീയത്തിന്റെ തന്ത്രത്തെക്കുറിച്ച് പുതിയൊരു ചിന്ത മുന്നോട്ടുവച്ചു.
സായുധ സമരം (War of manoeuvre) എന്നത് നേരിട്ടുള്ള രാഷ്ട്രീയ ആക്രമണത്തെയും അധികാരം പിടിച്ചെടുക്കാനുള്ള നിർണായക നീക്കത്തെയും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. അതിനു വിപരീതമായി സാംസ്കാരിക സമരവും (war of position) എന്നത് സമൂഹത്തിനകത്ത് ദീർഘകാലം നീളുന്ന രാഷ്ട്രീയ-ബൗദ്ധിക-സാംസ്കാരിക പോരാട്ടമാണ്. സിവിൽ സൊസൈറ്റിയിലെ വിവിധ മേഖലകളിൽ സ്വാധീനം സ്ഥാപിക്കുക, ജനങ്ങളുടെ സമ്മതം നേടുക, പുതിയ രാഷ്ട്രീയബോധം വളർത്തുക, പുതിയ സാമൂഹിക സഖ്യങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുക - ഇവയെല്ലാം അതിന്റെ ഭാഗങ്ങളാണ്.
അതുകൊണ്ട് ഗ്രാംഷിയെ “സംസ്കാരത്തിന് പ്രാധാന്യം നൽകിയ മാർക്സിസ്റ്റ്” എന്നു മാത്രം വിശേഷിപ്പിക്കുന്നത് അദ്ദേഹത്തിന്റെ രാഷ്ട്രീയചിന്തയെ വളരെ ചുരുക്കിക്കാണിക്കുന്നതിന് തുല്യമാണ്. സംസ്കാരവും പൊതുബോധവും രാഷ്ട്രീയ അധികാരത്തിനായുള്ള പോരാട്ടത്തിന്റെ തന്നെ ഭാഗമാണെന്നായിരുന്നു അദ്ദേഹത്തിന്റെ വാദം.
ചരിത്രബ്ലോക്കും സാമൂഹിക ശക്തികളുടെ കൂട്ടുകെട്ടും
ഗ്രാംഷിയുടെ historical bloc — ചരിത്രബ്ലോക്ക് എന്ന ആശയം മറ്റൊരു പ്രധാന തിരുത്തലാണ്.
സാമ്പത്തിക ഘടന ഒരു വശത്തും ആശയങ്ങളും സംസ്കാരവും മറുവശത്തും എന്ന ലളിതമായ വിഭജനം കൊണ്ട് ഒരു ചരിത്രഘട്ടത്തെ വിശദീകരിക്കാൻ കഴിയില്ല. ഒരു പ്രത്യേക കാലഘട്ടത്തിൽ സാമ്പത്തിക ശക്തികളും സാമൂഹിക വിഭാഗങ്ങളും രാഷ്ട്രീയ സംഘടനകളും സ്ഥാപനങ്ങളും ആശയങ്ങളും സാംസ്കാരിക നേതൃത്വവും പരസ്പരം ബന്ധപ്പെട്ടു പ്രവർത്തിക്കുന്ന ഒരു സമഗ്രമായ ഘടനയാണ് ചരിത്രബ്ലോക്ക്.
അതുകൊണ്ട് ഒരു വർഗ്ഗത്തിന്റെ രാഷ്ട്രീയ വിജയം അതിന്റെ സാമ്പത്തിക ശക്തി മാത്രം കൊണ്ട് നിർണയിക്കപ്പെടുന്നില്ല. വിവിധ സാമൂഹിക വിഭാഗങ്ങളെ കൂട്ടിച്ചേർത്ത് ഒരു വിശാലമായ സാമൂഹിക-രാഷ്ട്രീയ സഖ്യം നിർമ്മിക്കാനും അതിന് ഒരു പൊതുവായ ലോകവീക്ഷണം നൽകാനും കഴിയണം.
'തെക്കൻ പ്രശ്നം' (Southern Question) എന്ന പഠനത്തിൽ ഇറ്റലിയിലെ വടക്കൻ വ്യവസായ തൊഴിലാളികളും തെക്കൻ കർഷകരും തമ്മിലുള്ള സഖ്യം ഗ്രാംഷി ചൂണ്ടിക്കാണിച്ചു. ഒരു വർഗ്ഗത്തിന് തനിച്ച് മാറ്റം കൊണ്ടുവരാൻ കഴിയില്ലെന്നും, ദേശീയ - ജനകീയ (National - Popular) സഖ്യം അത്യാവശ്യമാണെന്നും അദ്ദേഹം വാദിച്ചു.
നിഷ്ക്രിയ വിപ്ലവം (Passive Revolution)
വിപുലമായ ജനകീയ വിപ്ലവം സംഭവിക്കാതെ, നിലവിലുള്ള ഭരണവർഗ്ഗങ്ങളോ അധികാരശക്തികളോ നിയന്ത്രിക്കുന്ന രീതിയിൽ സാമൂഹിക-രാഷ്ട്രീയ മാറ്റങ്ങൾ മുകളിൽ നിന്ന് നടപ്പാക്കപ്പെടുന്ന പ്രക്രിയകളെയാണ് ഗ്രാംഷി 'നിഷ്ക്രിയ വിപ്ലവം' (Passive Revolution) എന്ന ആശയത്തിലൂടെ വിശകലനം ചെയ്തത്.
രാഷ്ട്രീയ പാർട്ടിയുടെ പങ്ക് (Modern Prince)
ഇറ്റാലിയൻ സൈദ്ധാന്തികൻ മാക്യവെല്ലിയുടെ 'രാജകുമാരൻ' (The Prince) എന്ന ആശയത്തെ അടിസ്ഥാനമാക്കി ഗ്രാംഷി അവതരിപ്പിച്ച സങ്കൽപ്പമാണ് 'ആധുനിക രാജകുമാരൻ (Modern Prince).
ആധുനിക കാലഘട്ടത്തിൽ മാക്യവെല്ലിയുടെ “രാജകുമാരൻ” എന്ന രാഷ്ട്രീയ പ്രവർത്തനത്തിന്റെ സ്ഥാനമേറ്റെടുക്കുന്നത് ഒരു വ്യക്തിയല്ല, രാഷ്ട്രീയ പാർട്ടിയാണ് എന്നതാണ് “Modern Prince” എന്ന ആശയത്തിന്റെ കേന്ദ്രം. സാംസ്കാരികവും രാഷ്ട്രീയവുമായ പോരാട്ടങ്ങളെ ഏകോപിപ്പിക്കുന്ന കേന്ദ്രമായി പാർട്ടി പ്രവർത്തിക്കണം.
എന്തുകൊണ്ടാണ് ഗ്രാംഷി ഇന്നും പ്രസക്തനാകുന്നത്?
ആന്റണിയോ ഗ്രാംഷിയുടെ എല്ലാ എഴുത്തുകളുടെയും സിദ്ധാന്തങ്ങളുടെയും കേന്ദ്രബിന്ദു അല്ലെങ്കിൽ അതിന്റെ ആത്മാവ് എന്ന് പറയുന്നത് 'മനുഷ്യന്റെ സജീവമായ ഇടപെടലാണ്' (Human Agency). ഗ്രാംഷി ചരിത്രത്തെ മാറ്റിമറിക്കാനുള്ള മനുഷ്യന്റെ ചിന്താശേഷിക്കും കഴിവിനും വലിയ പ്രാധാന്യം നൽകി. അദ്ദേഹത്തിന്റെ ചിന്തകളിലെല്ലാം ഈ ഗുണം പരന്നുകിടക്കുന്നു.
ഗ്രാംഷിയുടെ മരണത്തിന് ശേഷം അദ്ദേഹത്തിന്റെ ചിന്തയുടെ സ്വാധീനം പല ഘട്ടങ്ങളിലായി മാറി. ആദ്യം ഇറ്റാലിയൻ കമ്മ്യൂണിസ്റ്റ് പാർട്ടിയുടെ രാഷ്ട്രീയ ആവശ്യങ്ങളുമായി ബന്ധപ്പെടുത്തി അദ്ദേഹത്തെ വായിച്ചു. പിന്നീട് പാശ്ചാത്യ മാർക്സിസം, സാംസ്കാരിക പഠനം, മാധ്യമപഠനം, രാഷ്ട്രത്തെക്കുറിച്ചുള്ള പഠനം, Cultural Studies, പോസ്റ്റ്-മാർക്സിസ്റ്റ് രാഷ്ട്രീയചിന്ത തുടങ്ങിയ മേഖലകളിൽ ഗ്രാംഷിയുടെ ആശയങ്ങൾ വ്യാപകമായി ഉപയോഗിക്കപ്പെട്ടു. Raymond Williams, Stuart Hall തുടങ്ങിയ ചിന്തകരിലും അദ്ദേഹത്തിന്റെ സ്വാധീനം കാണാം.
1948 മുതൽ 1951 വരെ ആറ് വിഷയാധിഷ്ഠിത വാല്യങ്ങളായി പ്രസിദ്ധീകരിച്ച പ്രിസൺ നോട്ട്ബുക്കുകൾ “ഗ്രാംഷിയുടെ മനസ്സിൽ ഉണ്ടായിരുന്ന ധാരാളം കാര്യങ്ങൾ വാറ്റിയെടുത്തതാണെന്നും അവ അവിശ്വസനീയമാം വിധം കൃത്യമാണെന്നും" റോമിലെ ഗ്രാംഷി ഇൻസ്റ്റിറ്റ്യൂട്ടിന്റെ പ്രസിഡന്റ് സിൽവിയോ പോൺസ് പറയുകയുണ്ടായി. പ്രിസൺ നോട്ട്ബുക്കുകളുടെ പ്രധാനപ്പെട്ട ഒരു ഇംഗ്ലീഷ് സമാഹാരം 1971-ൽ Selections from the Prison Notebooks എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധീകരിക്കപ്പെട്ടു. സമഗ്രമായ വിമർശനാത്മക ഇംഗ്ലീഷ് പതിപ്പിന്റെ വിവർത്തനശ്രമം പിന്നീട് ആരംഭിച്ചെങ്കിലും അത് ഇതുവരെ പൂർണ്ണമായിട്ടില്ല.
വിപ്ലവം വിജയിക്കാതിരുന്ന സാഹചര്യത്തിൽ രൂപപ്പെട്ട ഗ്രാംഷിയുടെ ചിന്തകൾക്ക് അന്നത്തെ മുഖ്യധാരാ കമ്മ്യൂണിസ്റ്റ് പാർട്ടികൾ വലിയ പ്രാധാന്യം നൽകിയില്ല. ലെനിന്റെയോ സ്റ്റാലിന്റെയോ വിജയകരമായ മാതൃകകളോടായിരുന്നു അന്നത്തെ ഇടതുപക്ഷ പ്രസ്ഥാനങ്ങൾക്ക് താല്പര്യം. സോവിയറ്റ് യൂണിയനും അമേരിക്കയും (മുതലാളിത്തവും കമ്മ്യൂണിസവും) തമ്മിൽ കടുത്ത ആശയസമരത്തിലായിരുന്ന ശീത യുദ്ധത്തിന്റെ കാലത്ത് പൊതുവെ കമ്മ്യൂണിസ്റ്റ് സിദ്ധാന്തങ്ങൾക്ക് പ്രചാരം ലഭിക്കില്ല. എന്നുമാത്രമല്ല, ഗ്രാംഷിയുടെ സ്വതന്ത്ര ചിന്തകൾ ഔദ്യോഗിക സോവിയറ്റ് കാഴ്ചപ്പാടുകളുമായി പൂർണ്ണമായി പൊരുത്തപ്പെടുന്നതായിരുന്നുമില്ല എന്നതിനാൽ സോവിയറ്റ് വക്താക്കൾ അദ്ദേഹത്തിന് വലിയ പ്രചാരം നൽകിയില്ല.
സോവിയറ്റ് മാതൃകയോട് വിമർശനാത്മകമായ സമീപനം പുലർത്തിയ പാശ്ചാത്യ യൂറോപ്പിലെ പുതിയ ഇടതുപക്ഷ പ്രവണതകൾക്കും (New Left), പിന്നീട് രൂപപ്പെട്ട യൂറോ കമ്മ്യൂണിസ്റ്റ് പ്രവണതകൾക്കും ഗ്രാംഷിയുടെ ചിന്തകൾ പ്രധാനപ്പെട്ട ബൗദ്ധിക വിഭവമായി മാറി.
1960-കൾ മുതൽ തന്നെ ഇന്ത്യൻ ചരിത്രകാരന്മാരും രാഷ്ട്രീയ നിരീക്ഷകരും ഗ്രാംഷിയുടെ ആശയങ്ങൾ ഉപയോഗിച്ചിരുന്നുവെങ്കിലും കമ്മ്യൂണിസത്തിന്റെയും കമ്മ്യൂണിസ്റ്റ് സൈദ്ധാന്തികരുടെയും വലിയ പാരമ്പര്യമുള്ള കേരളത്തിൽ പോലും ഗ്രാംഷിയുടെ ചിന്തകളെക്കുറിച്ചുള്ള ആദ്യ പുസ്തകം വരുന്നത് 1996 ൽ ആണ്.
ചിന്ത പബ്ലീഷേഴ്സ്
1990-കളുടെ തുടക്കത്തിൽ ഗ്രാംഷിയുടെ പ്രിസൺ നോട്ട്ബുക്കുകൾ വായിക്കാനിടയായ ഇ.എം.എസ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ചിന്തകളിൽ ആകൃഷ്ടനാവുകയും, തുടർന്ന് ഗ്രാംഷിയുടെ മറ്റു കൃതികളും തേടിവായിക്കുകയും ചെയ്തു. 1995-ൽ The Marxist ത്രൈമാസികത്തിൽ “Antonio Gramsci: The Man & His Thoughts” എന്ന ലേഖനം അദ്ദേഹം പ്രസിദ്ധീകരിച്ചു. തുടർന്ന് 1996-ൽ ഇ.എം.എസും പി. ഗോവിന്ദപ്പിള്ളയും ചേർന്ന് എഴുതിയ 'ഗ്രാംഷിയൻ വിചാര വിപ്ലവം' പ്രസിദ്ധീകരിക്കപ്പെട്ടു.
എന്നാൽ ഗ്രാംഷിയെ ഇന്നത്തെ കാലത്തേക്ക് കൊണ്ടുവരേണ്ടത് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ചില പ്രസിദ്ധമായ പദങ്ങൾ ആവർത്തിക്കുന്നതിലൂടെ മാത്രം സാധ്യമല്ല: അതിനായി അദ്ദേഹത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനചോദ്യങ്ങളിലേക്ക് തിരിച്ചുപോകേണ്ടതുണ്ട്:
സമൂഹത്തിൽ ആശയങ്ങൾ എങ്ങനെ രൂപപ്പെടുന്നു?
ഒരു ജനതയുടെ പൊതുബോധം എങ്ങനെ നിർമ്മിക്കപ്പെടുന്നു?
എന്തുകൊണ്ടാണ് മനുഷ്യർ ചില സാമൂഹിക ക്രമങ്ങളെ സ്വാഭാവികമായി സ്വീകരിക്കുന്നത്?
ഒരു രാഷ്ട്രീയ ശക്തി എങ്ങനെ സമ്മതം നേടുന്നു?
പഴയ ആശയങ്ങളും പുതിയ ആശയങ്ങളും ഒരേ മനുഷ്യനിലും ഒരേ സമൂഹത്തിലും എങ്ങനെ ഒരേസമയം നിലനിൽക്കുന്നു?
രാഷ്ട്രീയമാറ്റത്തിന് സാമ്പത്തിക ഘടനയിലെ മാറ്റം മാത്രം മതിയോ?
ജനങ്ങളുടെ ദൈനംദിന ജീവിതത്തിലും സംസ്കാരത്തിലും ഭാഷയിലും മതത്തിലും സംഘടനകളിലും ഇടപെടാതെ ഒരു പുതിയ രാഷ്ട്രീയബോധം രൂപപ്പെടുത്താൻ കഴിയുമോ?
ഇവയാണ് ഗ്രാംഷിയുടെ ചിന്തയെ ഇന്നും സജീവമാക്കുന്ന ചോദ്യങ്ങൾ.
അതുകൊണ്ടുതന്നെ ഗ്രാംഷിയെ വീണ്ടും വായിക്കുന്നത് “ഒരു പഴയ മാർക്സിസ്റ്റ് ചിന്തകനെ ഓർമ്മിക്കുക” എന്നതിനേക്കാൾ വലിയ കാര്യമാണ്. ഒരു സമൂഹത്തിൽ അധികാരം എങ്ങനെ പ്രവർത്തിക്കുന്നു, സമ്മതം എങ്ങനെ നിർമ്മിക്കപ്പെടുന്നു, പൊതുബോധം എങ്ങനെ രൂപപ്പെടുന്നു, അതിനെ എങ്ങനെ മാറ്റാം എന്നതിനെക്കുറിച്ചുള്ള അന്വേഷണമാണ് ഗ്രാംഷിയുടെ വായന.
